Door Salvador Amigó Borrás
Doctor in de psychologie en senior professor aan de Universiteit van Valencia. Doceert in gezondheidspsychologie. Amigó Borrás doet al tientallen jaren onderzoek op het gebied van drugs en heeft talrijke publicaties geschreven over dit onderwerp, vanuit het perspectief van harm reduction in sociale interventies. Hij verdedigt ook nieuwe modellen van drugsbeleid voor de progressieve legalisatie van deze middelen. Hij heeft ook een zelfregulerende therapie ontwikkeld, een psychologische procedure die de effecten van drugs kan reproduceren en die met succes wordt toegepast in de psychotherapie. Hij heeft onder meer de volgende publicaties over drugs geschreven: Guía del uso racional de las drogas (vertaling: Handleiding voor rationeel drugsgebruik) (2000, 2017); Cómo las drogas pueden mejorar nuestras vidas (vertaling: Hoe drugs ons leven kunnen verbeteren) (2012), Manual para el consumo moderado y responsable de las drogas (vertaling: Handboek voor gematigd en verantwoord drugsgebruik) (2017), Cannabis para mejorar tu salud mental. Claves para la regulación (vertaling: Verbeter je mentale gezondheid met cannabis. Sleutels tot regelgeving (2024). Amigó Borras heeft ook over andere kennisgebieden gepubliceerd (o.a. geschiedenis, filosofie, psychologie, media en economie.
Cannabis en psychische aandoeningen: het dilemma van de oorzaak en het effect
Medicinale cannabis wordt wereldwijd steeds meer geaccepteerd in wetenschappelijke en medische kringen dankzij op bewijzen gebaseerde klinische onderzoeken, die het therapeutische potentieel van cannabis aantonen bij de behandeling van chronische pijn en multiple sclerose, of als palliatief middel bij kankerbehandelingen en andere aandoeningen [1].
In de mentale gezondheid is er echter nog weinig wetenschappelijk bewijs over de therapeutische werking. Een groot deel van de zorgverleners gaat zelfs uit van het omgekeerde: cannabis leidt tot een verslechtering van de mentale gezondheid.
In een recent artikel van het National Institute on Drug Abuse (NIDA, 2023) [2] staat dat hoewel er bewijs is dat een verband aantoont tussen cannabisgebruik en vroegtijdig optreden van psychose bij mensen die vatbaar zijn voor psychotische stoornissen, waaronder schizofrenie, en het verslechteren van de symptomen bij mensen die al psychose hebben, het ook waar is dat mensen met mentale stoornissen de toevlucht nemen tot cannabis om hun symptomen te verlichten. Dit staat bekend als de 'zelfmedicatiehypothese'. Daarom concluderen sommige onderzoeken dat veel cannabisgebruikers verbeteringen ervaren in hun angst- en depressieniveau en cannabis zelfs gebruiken om deze emotionele problemen te verminderen [3].
Het is waar dat cannabisgebruik schadelijk kan zijn voor de mentale gezondheid. Dit blijkt ook uit het hierboven geciteerde NIDA-artikel, waarin wordt opgemerkt dat deze negatieve relatie wordt gemoduleerd door een aantal risicofactoren: de hoeveelheid gebruikte drugs, de frequentie van consumptie, de sterkte (THC-gehalte) en het type cannabisproduct, en de leeftijd waarop de persoon begint met de consumptie van cannabis.
Dit doet echter niets af aan het feit dat cannabis therapeutisch kan worden gebruikt als het medisch voorschrift vergezeld gaat van strategieën die de zojuist genoemde risicofactoren beperken. En programma's voor harm reduction en het verminderen van schade door drugs hebben al aangetoond dat ze effectief zijn in dit opzicht. Gezien de controverse die in de voorgaande paragrafen is besproken over de richting van het verband tussen cannabisgebruik en mentale gezondheid, is het volledig gerechtvaardigd om ons af te vragen of medicinale cannabis de mentale gezondheid kan verbeteren.
Er is meer dan voldoende bewijs over het therapeutisch potentieel op dit gebied, op basis van zowel laboratoriumonderzoeken als observationele onderzoeken. Een brede beschouwing hiervan is te vinden in de publicatie Amigó en Miravete (2024) [4].
De chemie van cannabis en de mentale gezondheid
Het is interessant om naar de resultaten te kijken van biochemische laboratoriumonderzoeken die wijzen op een onbalans in het endocannabinoïde systeem, met een tekort aan endocannabinoïden, bij verschillende mentale gezondheidsproblemen. Er zijn lage serumspiegels van anandamide (ADA) en 2-araquinodil-glycerol (2-AG) aangetroffen bij vrouwen met een diagnose van ernstige depressie die geen medicatie gebruikten [5,6].
De pathofysiologie van posttraumatische stressstoornis (PTSS) is ook gerelateerd aan het endocannabinoïde systeem. Beeldvormingsonderzoeken van de hersenen hebben een overexpressie van CB-receptoren1 aangetoond in de hersenen van mensen met PTSS vergeleken met controlepatiënten, terwijl de perifere ADA-niveaus aanzienlijk lager waren [7].
Als er een tekort is aan endocannabinoïden bij psychische aandoeningen, is het logisch om te denken dat een externe bijdrage van cannabinoïden dit tekort kan aanvullen en dus de mentale gezondheid kan verbeteren.
Er is vastgesteld dat de anxiolytische effecten van CBD in verband zijn gebracht met de werking ervan op het limbische systeem: amygdala, hypothalamus, hippocampus, gyrus cinguli en de linker parahippocampus. Deze hersengebieden spelen een rol in de pathofysiologie van onrust en angst [8]. Er zijn ook verhoogde serum ADA- en 2-AG-spiegels aangetroffen bij patiënten met ernstige depressie die werden behandeld met elektroconvulsieve therapie [9].
Aan de andere kant is gebleken dat ADA-spiegels in hersenvocht en bloed bij schizofrene patiënten verband houden met psychotische symptomen [10,11], en ook dat ADA-spiegels samenhangen met de frequentie van het gebruik door deze patiënten [12]. In deze gevallen spelen de compenserende fysiologische mechanismen van het endocannabinoïde systeem een belangrijke rol.
Deze resultaten leiden ons tot de conclusie dat we met plantaardige cannabinoïden mentale klachten kunnen verbeteren, zoals angst, depressie en psychotische stoornissen, en dat medicinale cannabis daarom ook therapeutisch ingezet kan worden bij het verbeteren van de mentale gezondheid.
Medicinale cannabis, mentale gezondheid en levenskwaliteit: wetenschappelijk bewijs
In een onderzoek met 129 patiënten met behandelingsresistente depressie die werden behandeld met medicinale cannabis in Sapphire Medical Clinics, de enige kliniek die vereist dat patiënten geregistreerd worden in het UK Medical Cannabis Registry (VK), werd een vermindering van de ernst van de depressie waargenomen in de follow-upmaanden 1, 3 en 6 [13]. Daarnaast verbeterde medicinale cannabis het neurocognitief functioneren bij bipolaire patiënten en verminderde ook hun symptomen [14,15]. Een gecontroleerd cohortonderzoek observeerde een vermindering in de ernst van posttraumatische stressstoornissymptomen met CBD-producten [16]. In twee gerandomiseerde, gecontroleerde onderzoeken met medicinale cannabis op basis van CBD-rijke producten bij schizofrene patiënten werd een afname van positieve psychotische symptomen, zoals hallucinaties en waanideeën, waargenomen, terwijl er ook een verbetering van cognitieve prestaties en een toename van ADA werd waargenomen [17,18].
Al deze gegevens bewijzen dat niet alleen in anekdotische onderzoeken, maar ook in observationele en hogere methodologische vereisten, zoals sommige gecontroleerde onderzoeken, het gebruik van medicinale cannabis positieve resultaten kan hebben in het verbeteren van de mentale gezondheid.
Aan het eind van de 20ste eeuw smeedde de Wereldgezondheidsorganisatie de term 'gezondheidsgerelateerde levenskwaliteit', om het belang van het bevorderen van voldoende levenskwaliteit te benadrukken, vooral bij patiënten met chronische ziekten. Daarom wordt alleen de genezing van een ziekte niet beschouwd als het hoofddoel van medische behandeling; de levenskwaliteit krijgt ook een belangrijke waarde om de algemene, fysieke en mentale gezondheid van patiënten met een slechte prognose of chronische ziekte te verbeteren.
Het doel van medicinale cannabis is ook het verbeteren van de levenskwaliteit. In een eerder geciteerd onderzoek werd bij patiënten met behandelingsresistente depressie een significante afname van depressie, algehele vermindering van angst en onrust, verbetering van de slaapkwaliteit en gezondheidsgerelateerde levenskwaliteit (gemeten met EQ-5D-5L) waargenomen, bij de baseline en na 1, 3 en 6 maanden behandeling [13].
We hebben ook een onderzoek uitgevoerd naar medicinale cannabis en verbetering van de levenskwaliteit. Dit onderzoek werd uitgevoerd door de Universiteit van Valencia, met de Asociación Terapéuticas Hierbas Castelló, in samenwerking met Fes-Ho-Bé! en Fundación CANNA. Dit was een observationeel onderzoek met 22 patiënten met verschillende ziekten (kanker, fibromyalgie, chronische pijn, enz.) gedurende een periode van 7 maanden. Het onderzoek bestond uit een eerste diagnosesessie en voorgeschiedenis van de huidige gezondheidstoestand van de patiënt, uitgevoerd door het medisch team. Er werden ook twee gezondheidsgerelateerde vragenlijsten over de levenskwaliteit (de EQ-5D-5L en FS-36) afgenomen. Tijdens de volgende 6 maanden werden de deelnemers maandelijks gecontroleerd. De levenskwaliteit werd beoordeeld met behulp van dezelfde instrumenten die in de diagnosesessie werden gebruikt.
De resultaten waren zeer duidelijk. De gezondheidsgerelateerde levenskwaliteit van patiënten verbeterde aanzienlijk in alle dimensies, gemeten met de genoemde instrumenten. De EQ-5D-5L meet 5 dimensies: mobiliteit, zelfzorg, dagelijkse activiteiten, pijn/ongemak en angst/depressie, en bevat een gezondheidsschaal. Gedurende de periode van 6 maanden verbeterden de patiënten in alle opzichten. De FS-36 meet 8 dimensies van levenskwaliteit, waarmee twee grote dimensies worden verkregen: lichamelijke gezondheid (fysieke functie, fysieke rol, pijn, algemene gezondheid) en mentale gezondheid (vitaliteit, sociale functie, emotionele en mentale gezondheid). Bij alle follow-up sessies was de verbetering van de mentale gezondheidsdimensie duidelijk hoger (stijging van een gemiddelde score van 33,06 naar 41,40) dan de verbetering van de lichamelijke gezondheidsdimensie (stijging van een gemiddelde score van 32,21 naar 37,36). Het is belangrijk om te benadrukken dat de gezondheidsgerelateerde levenskwaliteit een zeer belangrijk onderdeel is van mentale gezondheid. Het hierboven besproken concept dat is voorgesteld door de Wereldegzondheidsorganisatie roept op tot een geïntegreerde en holistische benadering, waarbij zowel de lichamelijke en de mentale gezondheid onderdeel zijn van de algemene gezondheid. Ook is het belangrijk te benadrukken dat er bij sommige patiënten in de laatste twee maanden een lichte afname van de levenskwaliteit was. Aangezien deze twee maanden samenvielen met het begin van de COVID-19-pandemie, kunnen we concluderen dat medicinale cannabis een voldoende positieve impact had op het verbeteren van de levenskwaliteit, ondanks de ongunstige omstandigheden die de pandemie met zich meebracht.
De procedure van dit onderzoek wordt uitgebreid beschreven in Amigó en Miravete (2024) [4].
Met al het voorgaande in dit artikel is het duidelijk dat medicinale cannabis niet alleen moet worden toegepast bij het behandelen van ziekten en het verbeteren van de lichamelijke gezondheid, maar ook voor het verbeteren van de mentale gezondheid. Er zijn veel bewijzen, observationele en gecontroleerde onderzoeken die ons de komende jaren de weg zullen wijzen in medisch onderzoek naar cannabis en mentale gezondheid en het klinisch gebruik ervan in het behandelen van mentale stoornissen.
Bibliografie:
[1] Academias Nacionales de Ciencias, Ingeniería y Medicina (NASEM); División de Salud y Medicina; Comité sobre los Efectos de la Marihuana en la Salud: Una Agenda de Revisión de Evidencias e Investigación; Junta de Salud de la Población y Práctica de Salud Pública. Los efectos del cannabis y los cannabinoides en la salud: estado actual de las pruebas y recomendaciones para la investigación. Washington (DC): National Academies Press (US); 2017.
[2] National Institut on Drug Abuse (NIDA, 2023). El Canabis (marihuana) – Reporte de investigación. ¿Existe una conexión entre el consumo de marihuana y los trastornos psiquiátricos? (obtenido 12-02-24, https://nida.nih.gov/es/publicaciones/serie-de-reportes/la-marihuana/existe-una-conexion-entre-el-consumo-de-marihuana-y-los-trastornos-psiquiatricos).
[3] Turna, J., Simpson, W., Patterson, B., Lucas, P., & Van Ameringen, M. (2019). Cannabis use behaviors and prevalence of anxiety and depressive symptoms in a cohort of Canadian medicinal cannabis users. Journal of psychiatric research, 111, 134–139. https://doi.org/10.1016/j.jpsychires.2019.01.024
[4] Amigó, S. y Miravete, J. (2024). Cannabis para mejorar tu salud mental. Claves para la regulación. Castellón: Educamen.
[5] Hill, M. N., Miller, G. E., Ho, W. S., Gorzalka, B. B., & Hillard, C. J. (2008). Serum endocannabinoid content is altered in females with depressive disorders: a preliminary report. Pharmacopsychiatry, 41(2), 48–53. https://doi.org/10.1055/s-2007-993211
[6] Hill, M. N., Miller, G. E., Carrier, E. J., Gorzalka, B. B., & Hillard, C. J. (2009). Circulating endocannabinoids and N-acyl ethanolamines are differentially regulated in major depression and following exposure to social stress. Psychoneuroendocrinology, 34(8), 1257–1262. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2009.03.013
[7] Neumeister, A., Normandin, M. D., Pietrzak, R. H., Piomelli, D., Zheng, M. Q., Gujarro-Anton, A., Potenza, M. N., Bailey, C. R., Lin, S. F., Najafzadeh, S., Ropchan, J., Henry, S., Corsi-Travali, S., Carson, R. E., & Huang, Y. (2013). Elevated brain cannabinoid CB1 receptor availability in post-traumatic stress disorder: a positron emission tomography study. Molecular psychiatry, 18(9), 1034–1040. https://doi.org/10.1038/mp.2013.61
[8] Crippa, J. A., Zuardi, A. W., Garrido, G. E., Wichert-Ana, L., Guarnieri, R., Ferrari, L., Azevedo-Marques, P. M., Hallak, J. E., McGuire, P. K., & Filho Busatto, G. (2004). Effects of cannabidiol (CBD) on regional cerebral blood flow. Neuropsychopharmacology: official publication of the American College of Neuropsychopharmacology, 29 (2), 417–426. https://doi.org/10.1038/sj.npp.1300340
[9] Kranaster, L., Hoyer, C., Aksay, S. S., Bumb, J. M., Leweke, F. M., Janke, C., Thiel, M., Lutz, B., Bindila, L., & Sartorius, A. (2017). Electroconvulsive therapy enhances endocannabinoids in the cerebrospinal fluid of patients with major depression: a preliminary prospective study. European archives of psychiatry and clinical neuroscience, 267(8), 781–786. https://doi.org/10.1007/s00406-017-0789-7
[10] De Marchi, N., De Petrocellis, L., Orlando, P., Daniele, F., Fezza, F., & Di Marzo, V. (2003). Endocannabinoid signalling in the blood of patients with schizophrenia. Lipids in health and disease, 2, 5. https://doi.org/10.1186/1476-511X-2-5
[11] Giuffrida, A., Leweke, F. M., Gerth, C. W., Schreiber, D., Koethe, D., Faulhaber, J., Klosterkötter, J., & Piomelli, D. (2004). Cerebrospinal anandamide levels are elevated in acute schizophrenia and are inversely correlated with psychotic symptoms. Neuropsychopharmacology: official publication of the American College of Neuropsychopharmacology, 29(11), 2108–2114. https://doi.org/10.1038/sj.npp.1300558
[12] Leweke, F. M., Giuffrida, A., Koethe, D., Schreiber, D., Nolden, B. M., Kranaster, L., Neatby, M. A., Schneider, M., Gerth, C. W., Hellmich, M., Klosterkötter, J., & Piomelli, D. (2007). Anandamide levels in cerebrospinal fluid of first-episode schizophrenic patients: impact of cannabis use. Schizophrenia research, 94(1-3), 29–36. https://doi.org/10.1016/j.schres.2007.04.025
[13] Mangoo, S., Erridge, S., Holvey, C., Coomber, R., Barros, D. A. R., Bhoskar, U., Mwimba, G., Praveen, K., Symeon, C., Sachdeva-Mohan, S., Rucker, J. J., & Sodergren, M. H. (2022). Assessment of clinical outcomes of medicinal cannabis therapy for depression: analysis from the UK Medical Cannabis Registry. Expert review of neurotherapeutics, 22(11-12), 995–1008. https://doi.org/10.1080/14737175.2022.2161894
[14] Ringen, P. A., Vaskinn, A., Sundet, K., Engh, J. A., Jónsdóttir, H., Simonsen, C., Friis, S., Opjordsmoen, S., Melle, I., & Andreassen, O. A. (2010). Opposite relationships between cannabis use and neurocognitive functioning in bipolar disorder and schizophrenia. Psychological medicine, 40(8), 1337–1347. https://doi.org/10.1017/S0033291709991620
[15] Gruber, S. A., Sagar, K. A., Dahlgren, M. K., Olson, D. P., Centorrino, F., & Lukas, S. E. (2012). Marijuana impacts mood in bipolar disorder: a pilot study. Mental health and substance use: dual diagnosis, 5(3), 228–239. https://doi.org/10.1080/17523281.2012.659751
[16] Elms, L., Shannon, S., Hughes, S., & Lewis, N. (2019). Cannabidiol in the Treatment of Post-Traumatic Stress Disorder: A Case Series. Journal of alternative and complementary medicine (New York, N.Y.), 25(4), 392–397. https://doi.org/10.1089/acm.2018.0437
[17] McGuire, P., Robson, P., Cubala, W. J., Vasile, D., Morrison, P. D., Barron, R., Taylor, A., & Wright, S. (2018). Cannabidiol (CBD) as an Adjunctive Therapy in Schizophrenia: A Multicenter Randomized Controlled Trial. The American journal of psychiatry, 175(3), 225–231. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2017.170303
[18] Boggs, D. L., Surti, T., Gupta, A., Gupta, S., Niciu, M., Pittman, B., Schnakenberg Martin, A. M., Thurnauer, H., Davies, A., D'Souza, D. C., & Ranganathan, M. (2018). The effects of cannabidiol (CBD) on cognition and symptoms in outpatients with chronic schizophrenia a randomized placebo controlled trial. Psychopharmacology, 235 (7), 1923–1932. https://doi.org/10.1007/s00213-018-4885-9
